मातीचा गंध घेऊन रुपेरी पडद्यावर उमटलेली ‘मधू कांबीकर’

प्रशांत बाफना 8055440385
महाराष्ट्राच्या लोककलेला शेकडो वर्षांची समृद्ध परंपरा लाभली आहे. लावणी, लोकनाट्य, तमाशा, रंगभूमी आणि चित्रपट या कलाप्रकारांनी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाला एक वेगळी ओळख दिली. या कलेच्या वाटेवर अनेक कलाकारांनी आपले आयुष्य झोकून दिले आणि आपल्या कर्तृत्वाने महाराष्ट्राच्या सीमा ओलांडून स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. अशाच कलावंतांमध्ये मधू कांबीकर यांचे नाव आदराने घ्यावे लागते. ग्रामीण मातीतून आलेल्या या कलाकाराने आपल्या अभिनयाच्या बळावर मराठी कलाक्षेत्रात निर्माण केलेले स्थान हे त्यांच्या प्रदीर्घ आणि बहुआयामी कलाप्रवासाचे फलित आहे.
बीड जिल्ह्यातील गेवराई तालुक्यातील मालेगाव हे मधू कांबीकर यांचे जन्मगाव, तर अहिल्यानगर जिल्ह्यातील शेवगाव तालुक्यातील कांबी हे त्यांचे मूळ गाव. ग्रामीण जीवनाशी असलेली ही नाळ त्यांच्या कलाविष्काराच्या मुळाशी आहे. कांबीच्या मातीत, गावच्या वातावरणात आणि लोककलेच्या सहवासात त्यांच्या कलावंत व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण झाली. पूर्वी खेडोपाडी होणाऱ्या नाटकांच्या माध्यमातून त्यांच्या मनात कलेची ओढ निर्माण झाली. त्यांचे वडीलही कलाकार असल्याने लहानपणापासूनच त्यांना नाटक आणि लोककलेचा सहवास लाभला. पुढे याच मातीतून मिळालेल्या संस्कारांना कलेची साधना आणि जिद्दीची जोड देत त्यांनी मराठी चित्रपटसृष्टीत स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली.
‘शापित’ या मराठी चित्रपटातून मधू कांबीकर प्रसिद्धीच्या झोतात आल्या. त्यानंतर तीन दशकांहून अधिक काळ त्यांनी चित्रपटसृष्टीत ठामपणे अभिनय केला. मात्र, त्यांची ओळख केवळ चित्रपट अभिनेत्री म्हणून मर्यादित राहिली नाही. लोकनाट्य, नाटक, दूरदर्शन मालिका आणि चित्रपट अशा विविध माध्यमांतून त्यांनी अभिनयाची वेगवेगळी रूपे साकारली. प्रत्येक माध्यमाची स्वतःची भाषा, लय आणि अभिनयाची गरज असते. ती समजून घेत विविध भूमिका साकारण्याची क्षमता त्यांच्या बहुआयामी अभिनयकौशल्याची जाणीव करून देते.
तमाशाच्या फडात पायात चाळ बांधून सुरू झालेला त्यांचा कलाप्रवास पुढे रंगभूमी आणि रुपेरी पडद्यापर्यंत पोहोचला. वयाच्या लहानपणापासून त्यांनी कथ्थकचे शिक्षण घेतले, तर पुढे गुरू पांडुरंग घोटीकर आणि लावणीसम्राज्ञी लक्ष्मीबाई कोल्हापूरकर यांच्याकडून लावणीचे धडे घेतले. त्यामुळे लावणी ही त्यांच्या दृष्टीने केवळ मनोरंजनाची कला राहिली नाही; ती त्यांच्या जगण्याचा आणि सांस्कृतिक जाणिवेचा अविभाज्य भाग बनली.
लावणीच्या इतिहासाचा अभ्यास करून तो रसिकांपर्यंत पोहोचवण्याचे कामही त्यांनी केले. उपलब्ध लिखित साहित्य संकलित करून तमाशाचा इतिहास मांडण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यातून ‘सखी माझी लावणी’ हा कार्यक्रम साकारला. ‘मधुप्रीतम’ या संस्थेच्या माध्यमातून अभिजात पारंपरिक लावणीचे जतन व संवर्धन करण्याचे काम त्यांनी केले. राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त लावणीसम्राज्ञी लक्ष्मीबाई कोल्हापूरकर यांच्या नावे ‘लक्ष्मीबाई कोल्हापूरकर प्रतिष्ठान’ची स्थापना ही त्यांच्या लोककलेशी असलेल्या इमानाची ग्वाही देणारी बाब आहे.
‘शापित’मधील ‘बिजली’ या भूमिकेने त्यांच्या अभिनयातील ताकद महाराष्ट्रासह भारतीय चित्रपटसृष्टीसमोर आणली. ग्रामीण स्त्रीचे दुःख, संघर्ष, ममत्व, अस्मिता आणि परिस्थितीशी झुंज देण्याची ताकद त्यांनी या भूमिकेतून प्रभावीपणे उभी केली. या अभिनयासाठी त्यांना राज्य शासनाचा सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार तसेच ‘फिल्मफेअर’ पुरस्कार मिळाला. पुढे ‘राघू मैना’, ‘हेच माझे माहेर’, ‘एक होता विदूषक’, ‘रावसाहेब’ यांसह अनेक चित्रपटांमधून त्यांनी आपल्या अभिनयाचे विविध पैलू दाखवून दिले.
‘एक होता विदूषक’मधील त्यांची भूमिका विशेष लक्षवेधी ठरली. कलावंत आईचा संघर्ष, कलेवरील प्रेम आणि मुलावरील माया यांच्यातील द्वंद्व त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे साकारले. ‘झपाटलेला’, ‘डेबू’ यांसारख्या चित्रपटांमधील भूमिकाही त्यांच्या अभिनयाची व्याप्ती स्पष्ट करणाऱ्या ठरल्या. दादा कोंडके यांच्यासोबत केलेल्या चित्रपटांतून त्यांनी विनोदी आणि वेगळ्या धाटणीच्या भूमिकाही समर्थपणे साकारल्या.
मधू कांबीकर यांचा प्रवास अभिनयापुरता मर्यादित राहिला नाही. ‘ओमप्रीतम’ या निर्मिती संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी ‘काटा रुते कुणाला’ या टेलिफिल्मची निर्मिती केली. लोकनाट्य, नाटक, दूरदर्शन मालिका, चित्रपट, लावणी आणि निर्मिती अशा विविध क्षेत्रांत काम करत त्यांनी मराठी कलाक्षेत्रात स्वतःचे ठाम स्थान निर्माण केले.
या प्रदीर्घ कलाप्रवासात आरोग्याचे संकटही आले. डिसेंबर २०१६ मध्ये ‘लावण्य संगीत’ कार्यक्रमाच्या सादरीकरणादरम्यान त्या रंगमंचावर बेशुद्ध झाल्या. त्यानंतर त्यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. मेंदूमध्ये रक्ताच्या गाठी झाल्याचे निदान झाल्यानंतर त्यांच्यावर उपचार करण्यात आले. या आरोग्यसंकटानंतर त्यांना अभिनयापासून दूर राहावे लागले. ज्या रंगमंचावर त्यांनी आयुष्यभर रसिकांचे मनोरंजन केले, त्याच रंगमंचापासून दूर जाण्याची वेळ येणे हा त्यांच्या कलाप्रवासातील वेदनादायी टप्पा ठरला.
मधू कांबीकर यांची कहाणी केवळ एका अभिनेत्रीच्या यशाची कहाणी नाही. ती आहे ग्रामीण मातीतून आलेल्या एका कलावंताच्या संघर्षाची, लोककलेवरील निष्ठेची आणि आपल्या कलेला आयुष्यभर वाहून घेण्याची. कांबी हे मूळ गाव असलेल्या मधू कांबीकर यांनी गावच्या मातीत मिळालेल्या संस्कारांना कलेची जोड देत महाराष्ट्राच्या कलाक्षेत्रात आपली अमीट छाप उमटवली.
आज मनोरंजनाची माध्यमे बदलत असताना पारंपरिक लोककलेचा वारसा जपण्याची जबाबदारी अधिक महत्त्वाची ठरते. लावणी आणि लोकनाट्य ही केवळ करमणुकीची साधने नाहीत; त्यातून महाराष्ट्राचे लोकजीवन, भाषा, बोली, परंपरा आणि सांस्कृतिक स्मृती व्यक्त होतात. मधू कांबीकर यांच्यासारख्या कलावंतांचा प्रवास या वारशाची समृद्धता आणि ताकद अधोरेखित करतो.
कांबीच्या मातीतून सुरू झालेली वाटचाल तमाशाच्या फडापासून रंगभूमीपर्यंत आणि तेथून रुपेरी पडद्यापर्यंत पोहोचली. मातीशी नाळ घट्ट ठेवून कलेशी इमान राखणाऱ्या मधू कांबीकर यांचा हा प्रवास महाराष्ट्राच्या लोककलेच्या समृद्ध परंपरेतील एक महत्त्वपूर्ण अध्याय ठरतो